De relatie tussen Julien Sorel en mevrouw de Rênal in Stendhals Le Rouge et le Noir berust op een structurele ongelijkheid die zelden zo goed is uitgewerkt in de Franse roman van de negentiende eeuw. Julien is een werknemer, een huisleraar die is aangenomen door de echtgenoot van de vrouw op wie hij verliefd zal worden.
Mevrouw de Rênal is de echtgenote van de burgemeester van Verrières, moeder en sociaal onaantastbaar. Door te onderzoeken wat deze ongelijkheid betekent voor de passie, de gebaren en de tragische afloop van de roman, wordt duidelijk waarom dit koppel een volwaardig onderwerp van literatuurstudie blijft.
Machtsongelijkheid tussen Julien Sorel en mevrouw de Rênal: wie heeft de overhand?
De machtsverhouding tussen de twee personages komt niet neer op een eenvoudige tegenstelling tussen overheerser en ondergeschikte. Die verschuift naargelang de scènes, de ruimtes en de registers. De onderstaande tabel vat de respectieve posities van Julien en mevrouw de Rênal langs drie assen van de roman samen.
| As | Julien Sorel | Mevrouw de Rênal |
|---|---|---|
| Sociale status | Zoon van een timmerman, betaalde huisleraar | Echtgenote van de burgemeester, provinciale burgerij |
| Initiatief in de liefde | Neemt de hand van mevrouw de Rênal vast uit innerlijke bewijsdrang | Voelt aanvankelijk een emotie zonder bijbedoelingen |
| Kwetsbaarheid | Risico op uitsluiting, ontslag en schande | Risico voor haar reputatie, religieuze veroordeling en verlies van haar kinderen |
De sociale ongelijkheid werkt in het voordeel van mevrouw de Rênal. Ze zou Julien met één woord kunnen ontslaan, of daar op zijn minst aan kunnen bijdragen. Emotioneel gezien is zij daarentegen kwetsbaarder: mevrouw de Rênal heeft lief zonder strategie, terwijl Julien eerst rekent en pas daarna voelt.
De dynamiek tussen Julien Sorel en mevrouw de Rênal wordt complexer doordat Stendhal hun posities nooit vastlegt. Julien verovert haar uit ambitie, maar uiteindelijk gaat hij oprecht van haar houden. Mevrouw de Rênal ondergaat de passie, maar neemt ook beslissingen die het hele huishouden raken.
Toestemming en verlangen in Le Rouge et le Noir: wat Stendhal zichtbaar maakt
Julien legt zichzelf een verplichting op: hij zweert dat hij vóór het einde van de avond de hand van mevrouw de Rênal zal vastpakken. Aanvankelijk is dat gebaar een persoonlijke uitdaging, geen uiting van lichamelijk verlangen. Juliens verlangen komt eerst voort uit trots en bereikt pas daarna het lichaam.
Mevrouw de Rênal geeft op haar beurt geen naam aan wat ze voelt. Stendhal beschrijft haar als een vrouw die nooit eerder passie heeft gekend en niet over de woorden beschikt om die te herkennen. De tegenstelling tussen een man die plannen maakt en een vrouw die iets nieuws ontdekt, creëert een spanning die de roman nooit oplost met een expliciete liefdesverklaring.
Wanneer we de kwestie van toestemming met hedendaagse begrippen bekijken, krijgt die in deze context een bijzondere betekenis. Julien is de ondergeschikte, maar hij neemt het initiatief tot lichamelijk contact. Mevrouw de Rênal duwt hem niet weg, maar stemt ook niet verbaal toe. Stendhal toont toestemming die tot uiting komt in verwarring, stilte en het terugtrekken en vervolgens weer aanbieden van de hand.
- Het vastpakken en vervolgens terugtrekken van de hand vormt een non-verbale taal die Stendhal over meerdere pagina’s uitwerkt en zo de aarzeling van beide kanten zichtbaar maakt.
- Doordat er niemand in de tuin getuige is, valt de sociale controle weg en wordt mevrouw de Rênal blootgesteld aan een risico dat ze aanvaardt zonder het goed te beseffen.
- Julien interpreteert elk gebaar van mevrouw de Rênal vanuit zijn Napoleontische denkkader: veroveren, vasthouden, niet terugdeinzen. Dat filter vertekent zijn beeld van het verlangen van de ander.
Oprechte passie tegenover sociale ambitie bij Julien Sorel
De ontwikkelingsroman die Stendhal opbouwt, plaatst Julien voortdurend voor een innerlijke tegenstrijdigheid. Hij wil hogerop komen in de maatschappij van de Restauratie, en mevrouw de Rênal vormt een trede op die ladder. De liefde voor mevrouw de Rênal is aanvankelijk een middel en groeit pas later uit tot een oprecht gevoel.
Die omslag vindt geleidelijk plaats. In het begin veracht Julien het provinciale leven in Verrières. Hij ziet de verleiding van mevrouw de Rênal als een overwinning op meneer de Rênal, op de burgerij en op de hiërarchie die hem in de werkplaats van zijn vader heeft vastgehouden. Daarna brokkelt zijn berekening af.
Stendhal maakt deze ontwikkeling geloofwaardig door steeds weer scènes te beschrijven waarin Julien vergeet aan zijn carrière te denken. De gelukkige momenten in Vergy, ver van Verrières, worden voorgesteld als onderbrekingen van de sociale tijd. Als Julien gelukkig is, houdt hij op met rekenen; juist doordat hij niet strategisch kan blijven, gaat hij ten onder.
Mathilde de La Mole als vergelijkingspunt
De relatie met Mathilde de La Mole in het tweede deel van de roman werpt achteraf licht op het bijzondere karakter van de relatie met mevrouw de Rênal. Met Mathilde blijft Julien voortdurend verwikkeld in een duel. Hun passie is theatraal en wordt gevoed door literaire verwijzingen en wederzijdse trots.
De passie met mevrouw de Rênal is juist onopgesmukt. Ze verwijst niet naar voorbeelden, voert zichzelf niet op en probeert geen romantisch ideaal na te bootsen. Dat verschil verklaart waarom Stendhal Julien aan het einde weer naar mevrouw de Rênal laat terugkeren, en niet naar Mathilde.
De tragische afloop van Le Rouge et le Noir: het pistoolschot en de interpretaties ervan
Juliens laatste daad, het pistoolschot op mevrouw de Rênal in de kerk van Verrières, blijft een van de meest besproken passages uit de roman.
Julien schiet op de enige persoon die onvoorwaardelijk van hem heeft gehouden. Die paradox vat al het geweld van de roman samen. Mevrouw de Rênal heeft op dictaat van haar biechtvader een brief geschreven die Juliens huwelijksplannen met Mathilde dwarsboomt. Julien vergeeft haar het verraad niet, hoewel mevrouw de Rênal onder druk heeft gehandeld.
Na het schot hervindt Julien in de gevangenis zijn liefde voor mevrouw de Rênal, zonder enige berekening. De laatste scènes van de roman zijn de enige waarin de passie vrij tussen hen kan stromen, zonder sociale belemmeringen, ambitie of rivalen.
- Het pistoolschot doorbreekt de cyclus van ambitie en passie die de hele roman structureert, doordat het Julien elke mogelijkheid op een maatschappelijke toekomst ontneemt.
- De gevangenis vormt een ruimte buiten de wereld, waar Julien eindelijk zonder strategie kan liefhebben. Stendhal presenteert dit als de enige vorm van geluk die voor zijn personage bereikbaar is.
Le Rouge et le Noir kiest geen partij tussen liefde en ambitie. Stendhal laat zien dat Julien die twee niet tegelijk kan beleven en dat de maatschappij van de Restauratie die combinatie onmogelijk maakt. De tragedie zit niet in het pistoolschot, maar in het feit dat Julien de waarde van zijn relatie met mevrouw de Rênal pas inziet wanneer alle uitwegen zijn afgesloten.
